{"id":44280,"date":"2024-05-27T13:02:10","date_gmt":"2024-05-27T09:02:10","guid":{"rendered":"https:\/\/infonews.az\/?p=44280"},"modified":"2024-05-27T13:02:10","modified_gmt":"2024-05-27T09:02:10","slug":"iqlim-d%c9%99yisiklikl%c9%99ri-v%c9%99-insan-saglamligi-ucun-riskl%c9%99r-cop29-azerbaijan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/infonews.az\/?p=44280","title":{"rendered":"\u0130qlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 insan sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn riskl\u0259r &#8211; COP29 Azerbaijan"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #ffffff;\">\u0130qlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 insan sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn riskl\u0259r\u00a0&#8211; COP29 Azerbaijan\u00a0<\/span><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/infonews.az\/?p=44280\"><span style=\"color: #333399;\"><strong>&#8220;\u0130NFONEWS&#8221;<\/strong><\/span><\/a> t\u0259qdim edir:<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #333399;\"><strong>\u0130QL\u0130M D\u018fY\u0130\u015e\u0130KL\u0130KL\u018fR\u0130 V\u018f \u0130NSAN SA\u011eLAMLI\u011eI \u00dc\u00c7\u00dcN R\u0130SKL\u018fR<\/strong><\/span><\/p>\n<p>\u00c7oxsayl\u0131 m\u0259lumatlarla s\u00fcbuta yetirilmi\u015fdir ki, insan f\u0259aliyy\u0259ti iqlim\u0259 qlobal t\u0259sir edir v\u0259 bu da insanlar\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ox ciddi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olur. Faci\u0259li meteoroloji hadis\u0259l\u0259r, qeyri-sabit iqlim \u015f\u0259raiti bilavasit\u0259 \u0259rzaq v\u0259 su ehtiyatlar\u0131na t\u0259sir ed\u0259r\u0259k ekosisteml\u0259rin d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif x\u0259st\u0259likl\u0259rin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. \u0130qlim v\u0259 hava, sa\u011flaml\u0131\u011fa g\u00fccl\u00fc t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259 h\u0259yat \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259li olan transmissiv<strong>, <\/strong>y\u0259ni \u00f6t\u00fcr\u00fcc\u00fc x\u0259st\u0259likl\u0259rin modell\u0259rinin d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur. \u0130qlim d\u0259yi\u015fm\u0259sinin sa\u011flaml\u0131\u011fa g\u00f6st\u0259rdiyi haz\u0131rki v\u0259 g\u00f6zl\u0259nil\u0259n t\u0259sirl\u0259ri g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 d\u0259yi\u015filir. Bunlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6st\u0259rdiyim faktlarla dey\u0259 bil\u0259r\u0259m:<\/p>\n<ol>\n<li>Bilirik ki, son 50 ild\u0259 insan f\u0259aliyy\u0259ti, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259, yeralt\u0131ndan \u00e7\u0131xan yanaca\u011f\u0131n yand\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 iqlim\u0259 qlobal t\u0259sir ed\u0259n k\u00fclli miqdarda karbon qaz\u0131 havaya tullanm\u0131\u015fd\u0131r. Karbon qaz\u0131n\u0131n atmosferd\u0259ki miqdar\u0131n\u0131n artmas\u0131 isti havan\u0131n atmosferin a\u015fa\u011f\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 saxlanmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir. Bu da infeksion x\u0259st\u0259likl\u0259rin artmas\u0131na, y\u00fcks\u0259k h\u0259rar\u0259td\u0259n \u00f6l\u00fcm hallar\u0131n\u0131n \u00e7oxalmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Z\u0259if s\u0259hiyy\u0259 infrastrukturuna malik \u00f6lk\u0259l\u0259r bu kimi hallar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda daha ac\u0131nacaql\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. \u00c7\u00fcnki z\u0259if iqtisadiyyata malik olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r z\u0259ruri cavab t\u0259dbirl\u0259ri g\u00f6rm\u0259k iqtidar\u0131nda olmurlar.<\/li>\n<li>Tropikl\u0259rd\u0259n Arktikayad\u0259k ekstermal meteoroloji hadis\u0259l\u0259r,m\u0259s\u0259l\u0259n, \u015fidd\u0259tli ya\u011f\u0131\u015flar, da\u015fq\u0131nlar, qas\u0131r\u011falar insanlar\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyur, onlar\u0131n \u0259mlaklar\u0131n\u0131 da\u011f\u0131d\u0131r v\u0259 vacib olan ya\u015fama vasit\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259hrum edir. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada ba\u015f ver\u0259n bu t\u0259bii f\u0259lak\u0259tl\u0259rin 95%-i kas\u0131b \u00f6lk\u0259l\u0259rin pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/li>\n<li>Apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, havan\u0131n q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli intensiv d\u0259yi\u015fm\u0259si, y\u0259ni y\u00fcks\u0259k istilik (hipertermiya) v\u0259 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q soyuma (hipotermiya) sa\u011flaml\u0131\u011fa ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k \u00fcr\u0259k-damar, respirator x\u0259st\u0259likl\u0259rd\u0259n \u00f6l\u00fcm hallar\u0131n\u0131n artmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.<\/li>\n<li>Qlobal istil\u0259\u015fm\u0259 astmaya s\u0259b\u0259b olan bitki tozcuqlar\u0131, antropogen, t\u0259bii m\u0259n\u015f\u0259li b\u0259rk z\u0259rr\u0259cikl\u0259rin havada olan s\u0259viyy\u0259sinin artmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir. Bu da son 10 ild\u0259 astmadan \u00f6l\u00fcm hallar\u0131n\u0131n t\u0259xmin\u0259n 20%-d\u0259k artmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/li>\n<li>Bilirik ki, d\u00fcnya \u0259halisinin 60%-d\u0259n \u00e7oxu sahil x\u0259ttinin 60 km m\u0259saf\u0259 dair\u0259sind\u0259 ya\u015fay\u0131r. Qlobal istil\u0259\u015fm\u0259nin dig\u0259r n\u0259tic\u0259si olan d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sinin artmas\u0131 da\u015fq\u0131nlara s\u0259b\u0259b olaraq travma v\u0259 \u00f6l\u00fcml\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir. Su vasit\u0259sil\u0259 ke\u00e7\u0259n yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259r art\u0131r v\u0259 ba\u015fqa transmissiv x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 yoluxma riski art\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar \u0259halinin miqrasiyas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir, bu da m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin potensial riskini art\u0131ra bilir.<\/li>\n<li>D\u00fcnyada h\u0259r 10 n\u0259f\u0259rd\u0259n 4-\u00fc su \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131ndan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kir. Su \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 suyun pis keyfiyy\u0259ti gigiyena v\u0259 sa\u011flaml\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u00f6r\u0259dir. \u00c7\u00fcnki d\u00fc\u015f\u0259n ya\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n h\u0259m miqdar\u0131n\u0131n, h\u0259m d\u0259 t\u0259rkibinin d\u0259yi\u015fm\u0259si \u015firin su ehtiyatlar\u0131n\u0131n yaranmas\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. \u00dcmumd\u00fcnya s\u0259hiyy\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n hesabat\u0131nda deyilir ki, il \u0259rzind\u0259 t\u0259xmin\u0259n 2 milyon insan diareyan\u0131n (ishal), korlu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran g\u00f6z infeksiyas\u0131 olan traxoman\u0131n qurban\u0131 olurlar.<\/li>\n<li>Su ehtiyatlar\u0131n\u0131n k\u0259skin \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 \u0259halini m\u0259cbur edir ki, uzaq m\u0259saf\u0259l\u0259rd\u0259n m\u0259nb\u0259yi v\u0259 t\u0259rkibi m\u0259lum olmayan su ehtiyatlar\u0131ndan istifad\u0259 etsinl\u0259r. B\u0259z\u0259n ev \u015f\u0259raitind\u0259 bel\u0259 sular\u0131n saxlanmas\u0131 onun \u00e7irkl\u0259nm\u0259 riskini art\u0131raraq su il\u0259 ke\u00e7\u0259n x\u0259st\u0259likl\u0259rin ba\u015f verm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/li>\n<li>D\u00fcnyada bildiyimiz kimi iqlim\u0259 h\u0259ssas olan x\u0259st\u0259likl\u0259r var v\u0259 bu x\u0259st\u0259likl\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc x\u0259st\u0259likl\u0259r s\u0131ras\u0131ndad\u0131r. Bunlar\u0131n aras\u0131nda a\u011fcaqanadlar vasit\u0259sil\u0259 yaranan malyariya x\u0259st\u0259liyi h\u0259r il minl\u0259rl\u0259 insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/li>\n<li>Planetimizd\u0259 iqlim d\u0259yi\u015fikliyi, h\u0259rar\u0259tin artmas\u0131, d\u00fc\u015f\u0259n ya\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n miqdar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015film\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 qida t\u0259minatlar\u0131nda da bir s\u0131ra \u00e7\u0259tinlikl\u0259r yarad\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 tropik regionlarda m\u0259hsulun getdikc\u0259 azalmas\u0131 milyonlarla insan\u0131n h\u0259yata davam etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi qida madd\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259hrum olmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Qida \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131na resperator, diareya v\u0259 dig\u0259r infeksion x\u0259st\u0259likl\u0259r d\u0259 qo\u015fulduqda milyonlarla insan d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir. Apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rir ki, m\u00fcvafiq t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u0259s\u0259 2050-ci il\u0259d\u0259k acl\u0131q ke\u00e7ir\u0259nl\u0259rin v\u0259 bunula ba\u011fl\u0131 sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na m\u0259nfi t\u0259siri olanlar\u0131n say\u0131 2 d\u0259f\u0259y\u0259d\u0259k artacaq.<\/li>\n<li>Atmosfer\u0259 at\u0131lan qazlar\u0131n azald\u0131lmas\u0131n\u0131 y\u00f6n\u0259l\u0259n t\u0259dbirl\u0259r d\u0259 sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131m\u0131za m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir ed\u0259 bil\u0259r. \u0130ctimai n\u0259qliyyat vasit\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259siz istifad\u0259 v\u0259 \u015f\u0259xsi avtomobill\u0259r\u0259 alternatif olan velosipedl\u0259r havaya at\u0131lan karbon qazlar\u0131n\u0131n azalmas\u0131na, havan\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259 s\u0259viyy\u0259sinin d\u00fc\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur ki, bu da hava damc\u0131 yolu il\u0259 ke\u00e7\u0259n respirator v\u0259 \u00fcr\u0259k-damar x\u0259st\u0259likl\u0259rinin azalmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir. Piyada h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259yin h\u0259v\u0259sl\u0259ndirilm\u0259si fiziki aktivliyin artmas\u0131 il\u0259 \u00fcmumi \u00f6l\u00fcm g\u00f6st\u0259ricil\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131 enm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Biz iqlim d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259rinin sa\u011flaml\u0131\u011fa aid \u0259sas faktorlar olan qida m\u0259shullar\u0131na, havaya, suya h\u0259ddind\u0259n art\u0131q m\u0259nfi t\u0259sirl\u0259rini g\u00f6st\u0259rdik. \u018fg\u0259r bu m\u0259nfi t\u0259sirl\u0259r aradan qald\u0131r\u0131lmasa v\u0259 vaxt\u0131nda z\u0259ruri cavab t\u0259dbirl\u0259ri g\u00f6r\u00fclm\u0259s\u0259 d\u00fcnya b\u00f6y\u00fck t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131ndad\u0131r. V\u0259 bu t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r bir f\u0259rd \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini verm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan iqlim d\u0259yi\u015fikliyi il\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 birg\u0259 s\u0259yl\u0259rin \u0259h\u0259miyy\u0259tini anlay\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin n\u00fcmayi\u015f etdirdiyi g\u00fccl\u00fc siyasi irad\u0259 v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropa Qrupunun \u00fczvi olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Az\u0259rbaycan\u0131n COP29-a ev sahibliyi etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6lk\u0259mizin namiz\u0259dliyini d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259si bug\u00fcnk\u00fc u\u011furumuzda h\u0259lledici rol oynay\u0131b. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, BMT-nin \u0130qlim D\u0259yi\u015fikliyi \u00fczr\u0259 \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 Konvensiyas\u0131n\u0131n T\u0259r\u0259fl\u0259r Konfrans\u0131n\u0131n 29-cu sessiyas\u0131, y\u0259ni COP29 bu il Az\u0259rbaycanda ke\u00e7iril\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>D\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 m\u00fch\u00fcm d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 t\u0259dbirl\u0259rind\u0259n biri olan COP29-a 2024-c\u00fc ild\u0259 ev sahibliyi etm\u0259k bir d\u00f6vl\u0259t kimi bizim \u0259n b\u00f6y\u00fck u\u011furumuzdur. \u018fminik ki, bu sessiyada \u0259ld\u0259 edil\u0259n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli olar.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-44281 size-medium alignleft\" src=\"https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/El\u0259kb\u0259rli-Sirac\u0259ddin-Eli\u0259jd\u0259r-232x300.jpg\" alt=\"\" width=\"232\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/El\u0259kb\u0259rli-Sirac\u0259ddin-Eli\u0259jd\u0259r-232x300.jpg 232w, https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/El\u0259kb\u0259rli-Sirac\u0259ddin-Eli\u0259jd\u0259r-793x1024.jpg 793w, https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/El\u0259kb\u0259rli-Sirac\u0259ddin-Eli\u0259jd\u0259r-768x992.jpg 768w, https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/El\u0259kb\u0259rli-Sirac\u0259ddin-Eli\u0259jd\u0259r-1190x1536.jpg 1190w, https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/El\u0259kb\u0259rli-Sirac\u0259ddin-Eli\u0259jd\u0259r.jpg 1350w\" sizes=\"(max-width: 232px) 100vw, 232px\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em><strong>Sirac\u0259ddin \u018fL\u018fKB\u018fRL\u0130, <\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t \u0130qtisad Universiteti (UNEC) <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c\u0130qtisadiyyat v\u0259 idar\u0259etm\u0259\u201d fak\u00fclt\u0259si, t\u0259l\u0259b\u0259<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130qlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 insan sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn riskl\u0259r\u00a0&#8211; COP29 Azerbaijan\u00a0 &#8220;\u0130NFONEWS&#8221; t\u0259qdim edir: \u0130QL\u0130M D\u018fY\u0130\u015e\u0130KL\u0130KL\u018fR\u0130 V\u018f \u0130NSAN SA\u011eLAMLI\u011eI \u00dc\u00c7\u00dcN R\u0130SKL\u018fR \u00c7oxsayl\u0131 m\u0259lumatlarla s\u00fcbuta yetirilmi\u015fdir ki, insan f\u0259aliyy\u0259ti iqlim\u0259 qlobal t\u0259sir edir&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":44282,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[12819,11,3],"tags":[11865,47,15,13690,30],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44280"}],"collection":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=44280"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44280\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":44283,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44280\/revisions\/44283"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/44282"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=44280"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=44280"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=44280"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}