{"id":45167,"date":"2024-07-19T09:08:35","date_gmt":"2024-07-19T05:08:35","guid":{"rendered":"https:\/\/infonews.az\/?p=45167"},"modified":"2024-07-19T10:04:38","modified_gmt":"2024-07-19T06:04:38","slug":"yasil-iqtisadiyyat-n%c9%99dir-jal%c9%99-teymurlu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/infonews.az\/?p=45167","title":{"rendered":"Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat n\u0259dir? &#8211; Jal\u0259 TEYMURLU"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #ffffff;\">Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat n\u0259dir? &#8211; Jal\u0259 TEYMURLU<\/span><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/infonews.az\/?p=45167\"><span style=\"color: #333399;\"><strong>&#8220;\u0130NFONEWS&#8221;<\/strong><\/span><\/a> t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>G\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 \u201cYa\u015f\u0131l\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcxt\u0259lif ifad\u0259l\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 tez-tez e\u015fitm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. X\u00fcsusil\u0259, son 35 ildir ki, bu ifad\u0259 \u201c\u0130qtisadiyyat\u201d termininin qar\u015f\u0131s\u0131nda rast\u0131m\u0131za \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130lk d\u0259f\u0259 1989-cu ild\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 bir qrup ekoloji f\u0259al t\u0259r\u0259find\u0259n elm\u0259 daxil olan \u201cGreen Economy\u201d termini q\u0131sa vaxtda geni\u015fl\u0259nmi\u015f v\u0259 \u015fax\u0259l\u0259nmi\u015fdir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 \u201cYa\u015f\u0131l Enerji\u201d, \u201cYa\u015f\u0131l \u0130stehsal\u201d, \u201cYa\u015f\u0131l Maliyy\u0259\u201d kimi terminl\u0259rin yaranmas\u0131na da yol a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0 Nisb\u0259t\u0259n yeni olan bu terminl\u0259r beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 aktual olan m\u00f6vzuya \u00e7evrilmi\u015f, d\u00fcnya miqyasl\u0131 probleml\u0259rin h\u0259ll yollar\u0131ndan biri olaraq qiym\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdir. H\u0259tta 2024-c\u00fc ild\u0259 29-cusu \u00f6lk\u0259mizd\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k COP da m\u0259hz ekoloji probleml\u0259r\u0259 \u201cYa\u015f\u0131l h\u0259ll yollar\u0131\u201d tapma\u011fa v\u0259 davaml\u0131 inki\u015faf\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Biz iqtisadiyyat terminini izah ed\u0259rk\u0259n deyirik: \u201c\u0130qtisadiyyat- q\u0131t resurslardan s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259 etm\u0259yi \u00f6yr\u0259n\u0259n elm sah\u0259sidir\u201d. \u0130qtisadiyyat elmi olduqca geni\u015fdir. Onun \u0259n\u0259n\u0259vi (mikroiqtisadiyyat, makroiqtisadiyyat v\u0259 s.) v\u0259 yeni yaranm\u0131\u015f (Davran\u0131\u015f iqtisadiyyat\u0131, Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat v\u0259 s.) kimi n\u00f6vl\u0259ri d\u0259 vard\u0131r. D\u00fcnya inki\u015faf etdikc\u0259 yeni yaranm\u0131\u015f sah\u0259l\u0259rin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 elm kimi formala\u015fmas\u0131 vacib hal alm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, son 200 ild\u0259 t\u0259bi\u0259tin bizl\u0259r\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi m\u0259hdud resurslar \u015f\u00fcursuzca israf edilmi\u015f, ekoloji b\u00f6hranlar ya\u015fan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, sosial, iqtisadi, texnoloji inki\u015faf pik h\u0259dd\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 hadis\u0259l\u0259rin m\u0259nb\u0259yind\u0259 duran s\u0259b\u0259bl\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni bir elm\u0259 ehtiyac duyulurdu. Bu, 1989-cu ild\u0259 ingilis ekoloji aktivistl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan\u00a0 \u201cYa\u015f\u0131l \u0130qtisadiyyat\u201d idi. Son ill\u0259rd\u0259 tez-tez qar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131xan \u201cYa\u015f\u0131l \u0130qtisadiyyat\u201d elmi ekoloji probleml\u0259ri, resurs q\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131 aradan qald\u0131rmaqla yana\u015f\u0131, insanlar\u0131n rifah\u0131n\u0131, f\u0259rdl\u0259raras\u0131 b\u0259rab\u0259rliyi yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan iqtisadiyyat n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p>Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat t\u0259bi\u0259t v\u0259 insan aras\u0131ndak\u0131 harmoniyan\u0131 t\u0259nziml\u0259m\u0259yi v\u0259 bu harmoniyan\u0131n n\u0259tic\u0259si olaraq t\u0259bi\u0259t\u0259 he\u00e7 bir ziyan verm\u0259d\u0259n q\u0131t resurslardan s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259 etm\u0259yi \u00f6yr\u0259nir. Bu terminin qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fch\u00fcm m\u0259qs\u0259dl\u0259r qoymu\u015fdur:<\/p>\n<p>1) Regional, subregional v\u0259 milli forumlar vasit\u0259siyl\u0259 davaml\u0131 iqtisadi art\u0131ma makroiqtisadi yana\u015fman\u0131n t\u0259bli\u011fi;<\/p>\n<p>2) Ya\u015f\u0131l maliyy\u0259, texnologiya v\u0259 investisiyalara \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlamaqla Ya\u015f\u0131l iqtisadi yana\u015fmalar\u0131n n\u00fcmayi\u015fi;<\/p>\n<p>3) Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyata ke\u00e7idi d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn makroiqtisadi siyas\u0259tl\u0259rin inki\u015faf\u0131 v\u0259 \u00fcmumil\u0259\u015fdirilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259st\u0259k.<\/p>\n<p><strong><em>Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat\u0131n prinsipl\u0259ri is\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Rifah s\u0259viyy\u0259sinin y\u00fck\u0259ldilm\u0259si,<\/p>\n<p>\u018fdal\u0259t v\u0259 b\u0259rab\u0259rlik,<\/p>\n<p>\u018ftraf m\u00fchitin qorunmas\u0131,<\/p>\n<p>S\u0259m\u0259r\u0259lilik v\u0259 yet\u0259rlilik,<\/p>\n<p>G\u00fccl\u00fc idar\u0259etm\u0259 prinsipl\u0259ri.<\/p>\n<p>Bu prinsipl\u0259r\u0259 tam riay\u0259t olunaca\u011f\u0131 halda, \u201cYa\u015f\u0131l \u0130qtisadiyyat\u201d daha \u00f6nc\u0259 sadalad\u0131\u011f\u0131m\u0131z m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 nail ola bil\u0259c\u0259k. Diqq\u0259tiniz\u0259 bir ne\u00e7\u0259 tarixi m\u0259qamlar\u0131 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m. 5 iyun 1972-ci ild\u0259 \u018ftraf m\u00fchitin \u00e7irkl\u0259nm\u0259si, iqlim d\u0259yi\u015fm\u0259si, su ehtiyatlar\u0131n\u0131n azalmas\u0131 kimi amill\u0259r BMT-nin \u018ftraf M\u00fchit Proqram\u0131 (UNEP)\u00a0 yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 z\u0259ruri etmi\u015fdir. H\u0259min ilin sonunda qlobal \u00dcDM-nin miqdar\u0131 $3,816.82 milyard olmu\u015fdur. 2023-c\u00fc ild\u0259 bu r\u0259q\u0259m $105 trilyonad\u0259k artm\u0131\u015fd\u0131r. Bu, 51 ild\u0259 t\u0259qribi 27,5 d\u0259f\u0259 art\u0131m dem\u0259kdir, y\u0259ni son 51 ild\u0259 y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259xsin h\u0259yat s\u0259viyy\u0259si yax\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, \u201cYa\u015f\u0131l \u0130qtisadiyyat\u0131n\u201d ilk prinsipi olan rifah s\u0259viyy\u0259sinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si, qism\u0259n d\u0259 olsa, yerin\u0259 yetirilmi\u015fdir. Lakin bu ill\u0259rd\u0259 \u0259traf m\u00fchitin qorunmas\u0131 prinsipin\u0259 \u0259m\u0259l olunmam\u0131\u015f, \u0259ksin\u0259 ekoloji pobleml\u0259rin h\u0259cmi d\u0259 qat-qat artm\u0131\u015fd\u0131r: \u015firin su ehtiyatlar\u0131n\u0131n \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131, qlobal istiliyin artmas\u0131 bunun \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f n\u00fcmun\u0259l\u0259ridir. D\u00fcnyada v\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 \u201cya\u015f\u0131lla\u015fma\u201d v\u0259 ekoloji probleml\u0259r\u0259 diqq\u0259t \u00e7\u0259km\u0259k namin\u0259 ciddi add\u0131mlar at\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Prezident \u0130lham \u018fliyev 2 fevral 2021-ci ild\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan 2030: Sosial- iqtisadi \u0130nki\u015fafa Dair Milli Prioritetl\u0259r\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259di t\u0259sdiq etmi\u015fdir. Bu s\u0259n\u0259dd\u0259 5 \u0259sas Milli Prioritetl\u0259rd\u0259n b\u0259hs olunur ki, onlardan biri m\u0259hz \u201cT\u0259miz \u0259traf m\u00fchit v\u0259 ya\u015f\u0131l artr\u0131m \u00f6lk\u0259si\u201d prioritetidir. Prioritetin ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di Az\u0259rbaycanda y\u00fcks\u0259k keyfiyy\u0259tli ekoloji m\u00fchit v\u0259 ya\u015f\u0131l enerji m\u0259kan\u0131n\u0131 yaratmaqd\u0131r. D\u00f6vl\u0259t r\u0259hb\u0259rinin bu kontekstd\u0259 dig\u0259r bir add\u0131m\u0131 is\u0259, 2024-c\u00fc ili \u201cYa\u015f\u0131l D\u00fcnya namin\u0259 H\u0259mr\u0259ylik \u0130li\u201d olaraq qeyd etm\u0259sidir. Bu il Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u0130qlim D\u0259yi\u015fikliyi Konfrans\u0131n\u0131n (COP-29) paytaxt Bak\u0131da ke\u00e7irilm\u0259si Milli Prioritetin realla\u015fmas\u0131na \u00f6z t\u00f6vh\u0259sini ver\u0259c\u0259kdir. M\u0259lumat \u00fc\u00e7\u00fcn bildirir\u0259m ki, COP t\u0259dbirl\u0259rinin m\u0259qs\u0259di, 2015-ci ild\u0259 imzalanm\u0131\u015f Paris Sazi\u015finin t\u0259l\u0259bi olaraq d\u00fcnyada karbon qaz\u0131n\u0131n miqdar\u0131n\u0131 s\u0259nayel\u0259\u015fm\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259lki d\u00f6vrd\u0259 oldu\u011fu kimi 1,5 d\u0259r\u0259c\u0259 selsi il\u0259 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq \u00fczr\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015f\u0259 nail olmaqd\u0131r. Konfransda h\u0259r il oldu\u011fu kimi, bu il d\u0259 qlobal iqlim d\u0259yi\u015fikliyinin h\u0259lli istiqam\u0259tind\u0259 birg\u0259 t\u0259dqiqatlar apar\u0131lacaqd\u0131r. T\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259si olaraq ekoloji probleml\u0259rin b\u0259rpas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259klifl\u0259r d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilir. \u018flb\u0259tt\u0259, t\u0259hrif olunmu\u015f m\u00fchiti b\u0259rpa etm\u0259k olduqca \u00e7\u0259tindir, buna baxmayaraq bel\u0259 probleml\u0259rin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn bir ne\u00e7\u0259 \u00fcsul vard\u0131r. \u00dcsullardan biri d\u0259 ya\u015f\u0131l maliyy\u0259nin t\u0259tbiqinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sidir.<\/p>\n<p><em><strong>Jal\u0259 Anar q\u0131z\u0131 TEYMURLU<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t \u0130qtisad Universitetinin (UNEC), t\u0259l\u0259b\u0259<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat n\u0259dir? &#8211; Jal\u0259 TEYMURLU &#8220;\u0130NFONEWS&#8221; t\u0259qdim edir. Ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat n\u0259dir? G\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 \u201cYa\u015f\u0131l\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcxt\u0259lif ifad\u0259l\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 tez-tez e\u015fitm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. X\u00fcsusil\u0259, son 35 ildir ki, bu ifad\u0259 \u201c\u0130qtisadiyyat\u201d termininin&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":45168,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[12819,11,3],"tags":[47,12187,15,13967],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45167"}],"collection":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45167"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45167\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45169,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45167\/revisions\/45169"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/45168"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45167"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45167"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45167"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}