{"id":50980,"date":"2026-07-17T11:56:07","date_gmt":"2026-07-17T07:56:07","guid":{"rendered":"https:\/\/infonews.az\/?p=50980"},"modified":"2026-07-17T11:56:07","modified_gmt":"2026-07-17T07:56:07","slug":"qilincla-q%c9%99l%c9%99min-k%c9%99sisdiyi-zirv%c9%99-ilk-dovlet-kitabxana-fermani","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/infonews.az\/?p=50980","title":{"rendered":"Q\u0131l\u0131ncla q\u0259l\u0259min k\u0259si\u015fdiyi zirv\u0259: \u0130LK D\u00d6VL\u018fT K\u0130TABXANA F\u018fRMANI"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #ffffff\">Q\u0131l\u0131ncla q\u0259l\u0259min k\u0259si\u015fdiyi zirv\u0259: \u0130LK D\u00d6VL\u018fT K\u0130TABXANA F\u018fRMANI<\/span><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/infonews.az\/?p=50980\"><span style=\"color: #000080\"><strong>&#8220;\u0130NFONEWS&#8221;<\/strong> <\/span><\/a>t\u0259qdim edir:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #ff0000\"><b><span style=\"font-size: 14.0pt\">Q\u0131l\u0131ncla q\u0259l\u0259min k\u0259si\u015fdiyi zirv\u0259: Tarixin ilk D\u00d6VL\u018fT K\u0130TABXANA F\u018fRMANI<\/span><\/b><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">G\u00fcnd\u0259mimizd\u0259n tarix\u0259 n\u0259z\u0259r salanda XVI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u015e\u0259rq d\u00fcnyas\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f bir h\u0259rbi v\u0259 siyasi silk\u0259l\u0259nm\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259rik. C\u0259mi 14 ya\u015f\u0131nda T\u0259brizd\u0259 taxta \u00e7\u0131xan, alov r\u0259ngli sa\u00e7lar\u0131 v\u0259 solaxay q\u0131l\u0131nc\u0131 il\u0259 imperiyalar devir\u0259n g\u0259nc \u015fah \u2014 \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vi, tarix s\u0259hn\u0259sin\u0259 t\u0259kc\u0259 yeni bir d\u00f6vl\u0259t g\u0259tirmirdi. O, h\u0259m d\u0259 d\u00fcnya inc\u0259s\u0259n\u0259tinin gedi\u015fat\u0131n\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259lik d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k unikal bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t inqilab\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259lini qoyurdu. Bu inqilab\u0131n \u00fcr\u0259yi is\u0259 T\u0259brizin m\u0259rk\u0259zind\u0259 qurulan v\u0259 \u015e\u0259rqin intibah m\u0259rk\u0259zi say\u0131lan &#8220;Kitabxana-yi \u015eahi&#8221; (\u015eah Kitabxanas\u0131) idi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">Ancaq bura bizim bu g\u00fcn bildiyimiz, s\u0259ssizc\u0259 kitab r\u0259fl\u0259rinin aras\u0131nda g\u0259zi\u015fdiyimiz adi bir kitabxana deyildi. Bura d\u00fcnyan\u0131n \u0259n parlaq z\u0259kalar\u0131n\u0131n, vizioner r\u0259ssamlar\u0131n\u0131n, x\u0259ttatlar\u0131n\u0131n v\u0259 kimyag\u0259rl\u0259rinin topland\u0131\u011f\u0131 sehrli bir inc\u0259s\u0259n\u0259t laboratoriyas\u0131, d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ilk b\u00f6y\u00fck &#8220;\u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t Akademiyas\u0131&#8221; idi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin h\u0259yat v\u0259 idar\u0259\u00e7iliyini ara\u015fd\u0131rd\u0131qda onun kitaba v\u0259 s\u0259n\u0259t\u0259 sad\u0259 bir h\u00f6kmdar h\u0259v\u0259si il\u0259 yax\u0131nla\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u015fahidi oluruq. Onun \u00fc\u00e7\u00fcn kitabxana d\u00f6vl\u0259tin g\u00fcc\u00fcn\u00fc, intellektini v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259sini d\u00fcnyaya n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259n \u0259n strateji qala idi. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">1510-cu ild\u0259 Herat \u015f\u0259h\u0259rini d\u00f6vl\u0259tin\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n g\u0259nc \u015eah orada \u015e\u0259rqin &#8220;Rafael&#8221;i adland\u0131r\u0131lan dahi r\u0259ssam Kamal\u0259ddin Behzadla tan\u0131\u015f olur. X\u0259tai Behzad\u0131 v\u0259 onun \u0259traf\u0131ndak\u0131 ustad s\u0259n\u0259tkarlar\u0131 T\u0259briz\u0259 d\u0259v\u0259t edir.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">1522-ci ild\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l d\u00fcnya tarixind\u0259 b\u0259nz\u0259ri az olan bir add\u0131m at\u0131r v\u0259 kitabxanan\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini t\u0259nziml\u0259y\u0259n x\u00fcsusi d\u00f6vl\u0259t f\u0259rman\u0131 imzalay\u0131r. Bu f\u0259rmanla Kamal\u0259ddin Behzad kitabxanan\u0131n ba\u015f r\u0259hb\u0259ri &#8211; kitabdar t\u0259yin olunur. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">\u015e\u0259rq\u015f\u00fcnas alim \u018f.M\u0259mm\u0259dovun t\u0259dqiqatlar\u0131na g\u00f6r\u0259, saray kitabxanas\u0131nda \u201c\u018fm\u0259l\u0259yi-kitabxaneyi-h\u00fcmayun\u201d adlanan v\u0259 58 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan x\u00fcsusi m\u0259mur hey\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rib.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">S\u0259n\u0259dd\u0259 r\u0259ssamlar\u0131n, x\u0259ttatlar\u0131n, cild\u00e7il\u0259rin v\u0259 h\u0259tta ka\u011f\u0131z haz\u0131rlayanlar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131, onlar\u0131n c\u0259miyy\u0259td\u0259ki toxunulmaz statusu r\u0259sm\u0259n d\u00f6vl\u0259t t\u0259minat\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Q\u0131l\u0131nc\u0131 il\u0259 imperiya idar\u0259 ed\u0259n \u015eah bu add\u0131m\u0131 il\u0259 q\u0259l\u0259m sahibl\u0259rini \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n yax\u0131n sirda\u015flar\u0131 elan etmi\u015fdi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">Bu kitabxanaya kitablar\u0131n haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 qapal\u0131 laboratoriya da des\u0259k, yan\u0131lmar\u0131q. Bel\u0259 ki, T\u0259briz emalatxanas\u0131nda (skriptoriumda) bir kitab\u0131n \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259si ill\u0259rl\u0259 \u00e7\u0259k\u0259n v\u0259 vahid mexanizml\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir z\u0259ncirvari istehsal prosesi idi. \u00d6nc\u0259 ip\u0259k kimi hamar, \u0259srl\u0259rl\u0259 saralmayan x\u00fcsusi ka\u011f\u0131zlar haz\u0131rlan\u0131rd\u0131. R\u0259ngkarlar da\u011f s\u00fcxurlar\u0131ndan, q\u0131z\u0131l tozundan, qiym\u0259tli da\u015flardan (m\u0259s\u0259l\u0259n, laciv\u0259rd) v\u0259 bitki k\u00f6kl\u0259rind\u0259n min il solmayacaq r\u0259ngl\u0259r \u0259ld\u0259 edirdil\u0259r. &#8220;N\u0259st\u0259liq&#8221; x\u0259ttinin atas\u0131 say\u0131lan \u015eah Mahmud Ni\u015fapuri kimi ustadlar aylarla, b\u0259z\u0259n ill\u0259rl\u0259 ota\u011f\u0131na qapanaraq b\u00f6y\u00fck \u015fairl\u0259rin misralar\u0131n\u0131 ka\u011f\u0131za k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. S\u0259hif\u0259l\u0259rin k\u0259narlar\u0131n\u0131 t\u0259miz q\u0131z\u0131l suyu il\u0259 b\u0259z\u0259yir, h\u0259nd\u0259si b\u0259dii nax\u0131\u015flar vururdular. Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259din r\u0259hb\u0259rlik etdiyi r\u0259ssamlar qrupu m\u0259tn\u0259 h\u0259yat ver\u0259n o m\u0259\u015fhur miniat\u00fcrl\u0259ri \u00e7\u0259kirdil\u0259r.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259din T\u0259briz \u00fcslubu d\u00fcnya r\u0259ngkarl\u0131\u011f\u0131na tamamil\u0259 yeni bir n\u0259f\u0259s g\u0259tirmi\u015fdi. S\u0259f\u0259vi r\u0259ssamlar\u0131 t\u0259bi\u0259ti canl\u0131 bir orqanizm kimi g\u00f6r\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259din haz\u0131rda Nyu-York Metropoliten Muzeyind\u0259 saxlan\u0131lan v\u0259 s\u0259n\u0259t tarixinin zirv\u0259si say\u0131lan &#8220;K\u0259yum\u0259rsin divan\u0131&#8221; (The Court of Gayumars) miniat\u00fcr\u00fcn\u0259 baxanda insan g\u00f6zl\u0259rin\u0259 inanm\u0131r. S\u0131ld\u0131r\u0131m, r\u0259ngb\u0259r\u0259ng qayalar\u0131n, buludlar\u0131n v\u0259 yarpaqlar\u0131n i\u00e7in\u0259 diqq\u0259tl\u0259 baxd\u0131qda, r\u0259ssam\u0131n ustadl\u0131qla gizl\u0259tdiyi insan v\u0259 heyvan simalar\u0131n\u0131, qorxunc divl\u0259ri, sehrli varl\u0131qlar\u0131 g\u00f6rm\u0259k olur. Bu, d\u00f6vr\u00fcn miniat\u00fcr s\u0259n\u0259tind\u0259 vizual bir &#8220;kodla\u015fd\u0131rma&#8221; v\u0259 s\u0259n\u0259t\u00e7inin mistik d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn t\u0259zah\u00fcr\u00fc idi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">X\u0259tainin o\u011flu, g\u0259l\u0259c\u0259k \u015fah I T\u0259hmasib daxil olmaqla, b\u00fct\u00fcn S\u0259f\u0259vi \u015fahzad\u0259l\u0259ri h\u0259r g\u00fcn bu emalatxanaya g\u0259lir, ustadlardan r\u0259sm, x\u0259ttatl\u0131q v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 d\u0259rsl\u0259ri al\u0131rd\u0131lar. \u015eah ail\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131l\u0131nc oynatmaq n\u0259 q\u0259d\u0259r vacib idis\u0259, f\u0131r\u00e7a tutmaq da bir o q\u0259d\u0259r t\u0259bii idi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">\u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n t\u0259m\u0259lini qoydu\u011fu v\u0259 o\u011flu T\u0259hmasibin tamamlad\u0131\u011f\u0131 bu kitabxanadan \u00e7\u0131xan \u0259s\u0259rl\u0259r \u2014 x\u00fcsusil\u0259 258 miniat\u00fcrl\u00fc m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m &#8220;\u015eahnam\u0259&#8221; v\u0259 Nizami G\u0259nc\u0259vinin q\u0131z\u0131l suyuna \u00e7\u0259kilmi\u015f &#8220;X\u0259ms\u0259&#8221; n\u00fcsx\u0259si bu g\u00fcn b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin \u0259n bahal\u0131 v\u0259 qiym\u0259tli \u0259lyazmalar\u0131 siyah\u0131s\u0131ndad\u0131r.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">Tarixin f\u0131rt\u0131nalar\u0131, imperiyalar\u0131n s\u00fcqutu v\u0259 beyn\u0259lxalq diplomatik h\u0259diyy\u0259l\u0259r bu kitablar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rd bir yan\u0131na s\u0259p\u0259l\u0259yib. Bu g\u00fcn Parisin Luvr, Nyu-Yorkun Metropoliten, Londonun Britaniya muzeyl\u0259rind\u0259 v\u0259 Tehran\u0131n x\u00fcsusi x\u0259zin\u0259l\u0259rind\u0259 qorunan h\u0259min v\u0259r\u0259ql\u0259r sad\u0259c\u0259 r\u0259sm \u0259s\u0259ri deyil. Onlar \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin T\u0259briz saray\u0131nda qurdu\u011fu o sehrli d\u00fcnyan\u0131n, q\u0131l\u0131nclarla qorunan s\u0259n\u0259t v\u0259 elm imperiyas\u0131n\u0131n bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 \u00e7atm\u0131\u015f canl\u0131 \u015fahidl\u0259ridir.<\/span><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-1207 alignleft\" src=\"https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/133593290_2507458752897216_575194597971176180_n.jpg\" alt=\"\" width=\"432\" height=\"576\" srcset=\"https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/133593290_2507458752897216_575194597971176180_n.jpg 432w, https:\/\/infonews.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/133593290_2507458752897216_575194597971176180_n-225x300.jpg 225w\" sizes=\"(max-width: 432px) 100vw, 432px\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><span style=\"font-size: 14.0pt\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><b><i><span style=\"font-size: 14.0pt\">Arzu M\u0259mm\u0259dova<\/span><\/i><\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><b><span style=\"font-size: 14.0pt\">UNEC K\u0130M-in 24\/7 kitabxanas\u0131n\u0131n m\u00fcdiri<\/span><\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Q\u0131l\u0131ncla q\u0259l\u0259min k\u0259si\u015fdiyi zirv\u0259: \u0130LK D\u00d6VL\u018fT K\u0130TABXANA F\u018fRMANI &#8220;\u0130NFONEWS&#8221; t\u0259qdim edir: Q\u0131l\u0131ncla q\u0259l\u0259min k\u0259si\u015fdiyi zirv\u0259: Tarixin ilk D\u00d6VL\u018fT K\u0130TABXANA F\u018fRMANI G\u00fcnd\u0259mimizd\u0259n tarix\u0259 n\u0259z\u0259r salanda XVI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u015e\u0259rq d\u00fcnyas\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":50981,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[4,10,11],"tags":[15348,14937,15,15349],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50980"}],"collection":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=50980"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50980\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":50982,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50980\/revisions\/50982"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/50981"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=50980"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=50980"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/infonews.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=50980"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}