“GÜNƏBAXANLAR” təqdim edir: “CASUS”, yoxsa “MİLLİ STRATEQ”?
“İNFONEWS” – un “GÜNƏBAXANLAR” yay forumunda TARİX
İKİ TOTALİTAR MAŞININ ARASINDA QALAN HƏQİQƏT
“casus”, yoxsa “milli strateq”?
FƏTƏLİ Bəy DÜBƏNGİNSKİ
İkinci Dünya müharibəsinin ən çox müzakirə edilən, lakin arxivlərin dərinliyində hələ də sirlərini qoruyan mövzularından biri azərbaycanlı hərbi əsirlərin və legionerlərin taleyidir. Bu dramatik hekayənin mərkəzində dayanan fiqurlardan biri də Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdənginskidir (Abo Əliyev). Uzun illər sovet təbliğat maşını onu cəmiyyətə sadəcə “vətən xaini” və “iki cəbhənin casusu” kimi təqdim edib. Bəs reallıq nədən ibarətdir? O, doğrudanmı sadəcə mənafe axtaran bir casus idi, yoxsa dövrün amansız geosiyasi şərtləri daxilində ölkəsinin müstəqilliyi üçün çıxış yolu axtaran mübahisəli strateq?
Hadisələrə quru sovet ştampları ilə deyil, 1940-cı illərin kəskin reallıqları prizmasından yanaşmaq lazımdır. 1941-ci ildə Riqa ətrafında əsir düşən Düdənginski sıradan bir döyüşçü deyildi. O, arxasında parlaq sovet zabiti karyerası olan, Leninqrad Hərbi Mühəndislik Akademiyasını bitirmiş savadlı bir hərbçi idi. Alman əsir düşərgələrindəki dəhşətli aclıq və kütləvi ölüm mənzərəsi qarşısında onun Üçüncü Reyxlə əməkdaşlığa gedərək 804-cü “Aslan” taborunun və digər Azərbaycan legionlarının formalaşmasında iştirakını nasist ideologiyasına bağlılıq kimi yox, sadəcə fiziki xilas və qurtuluş praqmatizmi kimi dəyərləndirmək daha məntiqlidir. O dövrün mənbələri göstərir ki, Abo bəy məhz bu mövqeyindən istifadə edərək minlərlə azərbaycanlı gəncin həyatını real ölümdən qurtara bilmişdi.
Digər tərəfdən, məsələnin siyasi tərəfi də var idi. O və onun kimi bir çox siyasi mühacirlər inanırdılar ki, Azərbaycanın inkişafının qarşısını alan əsas qüvvə bolşevizm işğalıdır və bu rejimi yalnız kənardan gələn başqa bir böyük hərbi gücün zərbəsi ilə devirmək mümkündür. Bu cür yanaşma o dövr üçün olduqca riskli və sonu görünməyən bir oyun olsa da, əsarət altında olan xalqların hərbi elitasının tez-tez əl atdığı yeganə qurtuluş strategiyası idi.
Bəs onun adı niyə “iki cəbhənin casusu” kimi hallanır? Müharibə bitdikdən və Almaniya məğlub olduqdan sonra Düdənginski mübarizəni dayandırmadı. O, formalaşmaqda olan Soyuq müharibə reallıqlarını düzgün qiymətləndirərək Qərb dövlətlərinin, xüsusən də ABŞ-ın siyasi imkanlarından istifadə etməyə çalışdı. Arxasında heç bir rəsmi dövlət dəstəyi olmayan, lakin xalqının istiqlal davasını davam etdirməyə çalışan bir liderin Qərb institutları ilə təmasa keçməsi və onlardan tribuna istəməsi məlumat satan muzdlu xəfiyyəlik deyildi. Bu, mühacirət hərəkatını ayaqda tutmaq və səslərini dünyaya çatdırmaq üçün atılan zəruri siyasi manevr idi.
Əslində, Moskvanı ən çox narahat edən və Düdənginskinin ölüm fərmanını verdirən onun keçmiş hərbi fəaliyyəti yox, müharibədən sonrakı intellektual mübarizəsi oldu. O, Münxendə Milli Birlik Məclisini quraraq fərqli ölkələrə səpələnmiş həmvətənlərimizi bir mərkəz ətrafında birləşdirə bildi. “Azərbaycan” jurnalının nəşri və xüsusilə də 1953-cü ildən “Azadlıq” radiosunun Azərbaycan redaksiyasının rəhbəri kimi fəaliyyəti onu sovet imperiyası üçün real təhlükəyə çevirdi. O, mikrofon arxasında oturaraq sovet propaqandasının dəmir pərdəsini dəlir, birbaşa Azərbaycandakı insanlara səslənərək milli yaddaşı oyaq saxlamağa cəhd edirdi.
1954-cü ildə sovet kəşfiyyatının agenti tərəfindən məhz Münxendə qətlə yetirilməsi bir həqiqəti açıq şəkildə ortaya qoyur: sovet rəhbərliyi onu adi bir qaçqın və ya “satqın” kimi deyil, ideoloji cəbhədə susdurulması həyati əhəmiyyət kəsb edən çox ciddi strateq və güclü siyasi rəqib kimi görürdü.
Tarixi şəxsiyyətlərə yalnız qara və bəyaz obyektivdən baxmaq bizi keçmişi dərk etməkdən məhrum edir. Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli ideal, qüsursuz qəhrəman olmaya bilər; onun totalitar rejimlərlə etdiyi taktiki gedişlər özlüyündə ziddiyyətlidir. Lakin arxiv sənədləri vərəqləndikcə aydın olur ki, onun atdığı bütün addımların, etdiyi bütün mürəkkəb siyasi manevrlərin arxasında bir əsas məqsəd dayanırdı: iki böyük imperiyanın qanlı toqquşmasından Azərbaycanın azadlığı üçün kiçik də olsa bir şans yaratmaq. Onun faciəsi də məhz bu böyük məqsədin həddindən artıq amansız bir dövrə təsadüf etməsində idi.
Cəmilə HƏSƏNOVA
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) “Humanitar Fənlər” kafedrasının dosenti